Home » Vogels » Hoe komt de vogel aan zijn naam? » Hoe komen de tortels aan hun naam ?

Hoe komen de tortels aan hun naam ?

Toine AndernachEen paar weken geleden was ik voor de zoveelste keer deze zomer in de Broekpolder. Meestal leg ik een hele lijst aan omdat ik zoveel mogelijk verschillende soorten wil zien. Maar nu had ik maar één soort op ‘t oog: de zomertortel. En terwijl ik zoveel moeite voor ‘m doe, speelt hij tot nu toe ‘hard to get’. Daarmee doet ie z’n naam geen eer aan want hij staat al jaren bekend als player:

De Tortels munten boven de andere Duiven uit in ’t werk der naejaeginge van wellust. (Nederlandsche Vogelen, deel 1, 1770)

De zomertortel heette vroeger tortelduif, afgekort ook wel tortel. Maar door de concurrentie met de oprukkende Turkse tortel, die ook vaak tortel werd genoemd, werd het verwarrend en heeft ie in 1994 officieel de naam zomertortel gekregen.

Tortelduif heeft ’t veel langer volgehouden en is zelfs een van de oudste Nederlandse samengestelde vogelnamen, afgeleid van Latijn turtur, wat overigens net als veel andere vogelnamen een klanknabootsende naam is.

Maar er is nog iets bijzonders aan de hand: tortelduif is een samenstelling waarvan het eerste deel vroeger dezelfde betekenis had als die van het hele woord. Oftewel: turtur (tortel) betekende van zichzelf al tortelduif en de toevoeging duif was dus eigenlijk niet nodig. Dat ’t toch tortelduif is geworden, komt omdat men in de loop der tijd de precieze betekenis van ‘t losse woord tortel is vergeten. En dat heeft zich allemaal ongeveer 1000 jaar geleden afgespeeld, want het woord turtulduva is al gevonden in een tekst van rond het jaar 1100.

Het woord duif is nog ouder en komt al voor in een van de oudste Nederlandse teksten: de Wachtendonckse psalmen uit de 10de eeuw. Waar duif vandaan komt weet niemand zeker. Mogelijke verklaringen variëren sterk en hebben betrekking op z’n kleur, op z’n roep en op z’n gedrag (Nederlands duiken en Engels dive).

Hoe de Turkse tortel aan het eerste deel van z’n naam komt, ligt minder ingewikkeld: oorspronkelijk komt hij uit Zuidoost-Europa en ergens begin vorige eeuw breidde zijn verspreidingsgebied zich richting het noordwesten van Europa uit. Het eerste deel van zijn naam verplaatste zich met de vogel mee vanuit de richting van Turkije en zo kwam ie aan z’n Duitse naam Türkentaube. Waarschijnlijk hebben we dat in het Nederlands overgenomen want hij kwam halverwege de vorige eeuw via Duitsland bij ons terecht.

En voor wie meteen dacht dat tortelduif wel van tortelen (minnekozen, mooi woord!) afkomstig zou zijn, jullie hebben ’t mis. Tortelen is afgeleid van tortelduif, en niet andersom! En dat minnekozen blijken ze vooral bij één partner te doen, dus de kwalificatie player die ik hierboven gebruikte, neem ik terug.

Toine Andernach

 

Gebruikte bronnen

Blok, H., ter Stege, H. (2008). De Nederlandse vogelnamen en hun betekenis. Leidschendam/Waalre: in eigen beheer.

Eigenhuis, K.J. (2004). Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen. Amsterdam: Stichting Dutch Birding Association.

Kerkhof, P.A., (2016). Over struisvogels, windhonden en maaltijden, Hoe leenwoorden inzicht verschaffen in onze taalgeschiedenis, op https://www.nemokennislink.nl/publicaties/over-struisvogels-windhonden-en-maaltijden/.

Nozeman, C. & Sepp, C. (Herdruk 2015). Nederlandsche Vogelen 1770-1829. Tielt, België: Lannoo, Den Haag: KB.

Philippa, M., F. Debrabandere, F., Quak, A., Schoonheim, N. en van der Sijs, N. (2003-2009). Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam, op http://etymologiebank.nl/.

Sijs, N. van der (2002). Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen. Amsterdam/Antwerpen: Veen (tweede druk).

Wilms, H. (2016). Wetenschappelijke namen van de Vogels van Europa, op http://www.wnve.nl.

Deze pagina is 1.599 keer bezocht
Naar Geluiden

Bijzondere waarnemingen in regio

→ zie kaart

Uit het jaaroverzicht 2021

... meer informatie over het jaaroverzicht ...

Activiteiten

okt
2
zo
09:00 fietsexcursie: Rondje Zuidpolder
fietsexcursie: Rondje Zuidpolder
okt 2 @ 09:00 – 13:00
Zondag 2 oktober, de Zuidpolder van Delfgauw, fietsexcursie Start : Zuideindseweg bij de N470 om 9.00 uur Informatie en aanmelden op donderdagavond 29 september tussen 19.00 uur en 21.00 uur bij Hans Zweekhorst, telefoonnummer: Tel. … Lees verder
okt
15
za
08:00 Driemanspolder: fietsexcursie
Driemanspolder: fietsexcursie
okt 15 @ 08:00 – 16:00
Zaterdag 15 oktober, Driemanspolder, fietsexcursie Start: Korftlaan tegenover de Papaver om 8.00 uur Informatie en aanmelden op donderdag 13 oktober tussen 19.00 en 21.00 uur bij Alfred Pellemans, Tel. telefoonnr Op fietsafstand van Delft ligt … Lees verder
okt
20
do
20:00 Lezing: De stad als bos
Lezing: De stad als bos
okt 20 @ 20:00 – 22:00
Locatie : De Papaver – Delft Datum : donderdag 20 oktober 2022 Aanvang : 20:00 (tot ongeveer 22:00) Delft is niet alleen een stad van mensen, of van gebouwen, maar ook een stad van bomen. … Lees verder
nov
5
za
hele dag Dagje of weekendje Texel
Dagje of weekendje Texel
nov 5 – nov 6 hele dag
Zaterdag 5 en zondag 6 november, vertrek zaterdag om 7.00 uur, auto-excursie. Vertrek : Korftlaan tegenover de Papaver Excursieleiders: Hans de Winter en Toine Andernach Kosten € 0,07 per kilometer en € 37,- voor de … Lees verder
nov
12
za
08:00 excursie: Strijen/Korendijkse Sl...
excursie: Strijen/Korendijkse Sl...
nov 12 @ 08:00 – 16:00
Zaterdag 12 november, Oude land van Strijen/Korendijkse Slikken, auto- excursie Start Korftlaan tegenover de Papaver om 8.00 uur Kosten € 0,07 per kilometer Informatie en aanmelden op donderdagavond 10 november tussen 19.00 uur en 21.00 … Lees verder

Thank you for your upload